Có những trang sử của dân tộc không nằm trên giấy. Chúng được khắc thẳng vào gỗ, để thời gian không thể xóa nhòa.
Tại Đà Lạt, trong khuôn viên Madame De Dalat (số 2 đường Yết Kiêu), đang lưu giữ một kho báu vô giá: Woodblocks of Nguyen Dynasty – Di sản Tư liệu Thế giới đầu tiên của Việt Nam được UNESCO vinh danh vào ngày 31 tháng 7 năm 2009.
Hơn 34.619 tấm mộc bản, mỗi tấm là một mảnh ghép của lịch sử, đang nằm lặng lẽ giữa lòng cao nguyên, chờ đợi những ai muốn chạm vào quá khứ.
Mộc bản là gì, và vì sao chúng quý giá đến vậy
Mộc bản triều Nguyễn là hệ thống ván khắc gỗ, được hình thành dưới triều đại Nhà Nguyễn – triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam. Trên từng thớ gỗ ấy là chính sử, luật lệ, điển lễ, thơ văn… tất cả tạo nên một kho tư liệu gốc quý giá, phản ánh rõ nét cách một quốc gia vận hành, suy tư và ghi nhớ chính mình.
Khác với tài liệu viết tay, mỗi tấm mộc bản là một bản khắc chữ Hán hoặc chữ Nôm ngược trên gỗ, dùng để in ra sách. Đây là hình thức xuất bản phổ biến nhất tại Việt Nam trong thời kỳ phong kiến, tương tự như kỹ thuật in mộc bản của thế giới nhưng mang đậm dấu ấn văn hóa Việt.
Tất cả nội dung trước khi khắc đều được hoàng đế trực tiếp ngự lãm và phê duyệt bằng bút tích, sau đó mới giao cho những người thợ tài hoa nhất trong cung đình thực hiện. Chính vì vậy, mộc bản không chỉ là tài liệu, mà là quốc bảo, chỉ những người có trách nhiệm tại Quốc sử quán mới được tiếp xúc.
Từ Huế đến Đà Lạt – Hành trình bảo tồn một di sản
Tài liệu mộc bản được hình thành chủ yếu trong quá trình hoạt động của Quốc sử quán triều Nguyễn (thành lập năm 1820 dưới thời vua Minh Mạng) tại Huế. Ngoài ra, còn bao gồm cả những ván khắc in được tập hợp từ Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội) đưa vào Huế dưới thời vua Minh Mạng và Thiệu Trị.
Năm 1960, trong bối cảnh lịch sử đầy biến động, toàn bộ mộc bản được di chuyển từ Huế vào Đà Lạt – một quá trình công phu và cẩn trọng, phải thực hiện làm ba lần mới hoàn thành. Từ năm 1984, mộc bản được chuyển về bảo quản tại khu Biệt điện Trần Lệ Xuân cũ, nay chính là Madame De Dalat.
Hiện nay, mộc bản được bảo quản trong kho chuyên dụng hiện đại bậc nhất Việt Nam, được khử trùng định kỳ và theo dõi nấm mốc thường xuyên. Năm 2023, dự án bảo tồn khẩn cấp do Quỹ Bảo tồn Văn hóa Đại sứ quán Hoa Kỳ (AFCP) tài trợ đã xử lý thành công 500 tấm mộc bản xuống cấp, sử dụng phương pháp tiên tiến từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Pháp.
Một kho tàng bách khoa về xã hội Việt Nam cũ
34.619 tấm mộc bản là “chế bản” của 152 đầu sách với chín chủ đề lớn, phản ánh toàn diện xã hội Việt Nam dưới triều Nguyễn:
- Lịch sử: 30 bộ sách, 836 quyển, ghi chép lịch sử Việt Nam từ thời Hùng Vương đến triều Nguyễn. Trong đó có bản khắc gỗ cổ nhất bài thơ “Nam quốc sơn hà” còn tồn tại đến ngày nay.
- Địa lý: 2 bộ sách, 20 quyển, ghi chép địa lý nước Việt Nam thống nhất và hoàng thành Huế. Đặc biệt, có những bản khắc khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa.
- Quân sự: 5 bộ sách, 151 quyển, ghi chép việc đánh dẹp các cuộc nổi dậy khắp cả nước.
- Pháp chế: 12 bộ sách, 500 quyển — ghi chép điển chế và pháp luật triều Nguyễn.
- Văn hóa – Giáo dục: 31 bộ sách, 93 quyển — ghi chép về các nhân vật đỗ cử nhân, tiến sĩ.
- Tư tưởng – Triết học – Tôn giáo: 13 bộ sách, 22 quyển — phương pháp tiếp cận kinh điển Nho gia.
- Văn thơ: 39 bộ, 265 quyển — thơ văn của các bậc đế vương và Nho gia nổi tiếng, bao gồm cả tác phẩm do vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức sáng tác.
- Ngôn ngữ – Văn tự: 14 bộ sách, 50 quyển — giải nghĩa Luận ngữ bằng thơ Nôm.
- Chính trị – Xã hội: 5 bộ sách, 16 quyển — sách lược của các triều đại phong kiến Việt Nam.
Ngoài ra, mộc bản còn chứa đựng tài liệu quý về quan hệ quốc tế với các nước như Lào, Campuchia, Thái Lan, Trung Quốc, Pháp… Thậm chí có tấm mộc bản ghi chép về mối quan hệ giao thương giữa Mỹ và Việt Nam từ năm 1832.
Nghệ thuật khắc gỗ – khi đôi bàn tay kể chuyện lịch sử
Loại gỗ phổ biến nhất dùng làm ván khắc là gỗ thị – chất liệu dai, mềm, mịn, khó nứt nẻ, giúp chữ khắc không bị lệch theo thời gian. Theo sách Đại Nam nhất thống chí, mộc bản còn được chế tác từ “cây nha đồng, tục danh là sống mật, sớ gỗ trắng, sáng ngời như ngà voi”.
Thợ khắc mộc bản được tuyển chọn từ các địa phương có nghề chạm khắc gỗ nổi tiếng, kỹ thuật hoàn toàn thủ công. Nét chữ trên mộc bản rất điêu luyện, tinh xảo và sắc nét. Đây không chỉ là tài liệu, mà còn là tác phẩm nghệ thuật, đánh dấu sự phát triển của nghề khắc ván in ở Việt Nam.
Không phải ngẫu nhiên mà UNESCO vinh danh
Không phải ngẫu nhiên mà Mộc bản được UNESCO công nhận là Di sản Tư liệu Thế giới, và là di sản tư liệu đầu tiên của Việt Nam được vinh danh.
Bởi đó không chỉ là kỹ thuật in ấn cổ xưa, mà là minh chứng sống động cho một nền học thuật, một hệ tư tưởng, và một giai đoạn lịch sử kéo dài hơn một thế kỷ. Như Đại sứ Mỹ tại Việt Nam, ông Marc E. Knapper, đã khẳng định tại lễ khánh thành dự án bảo tồn năm 2023:
“Mộc bản triều Nguyễn là nguồn tài liệu tin cậy quý giá phục vụ cho việc học và nghiên cứu lịch sử Việt Nam.”
— Marc E. Knapper, Đại sứ Mỹ tại Việt Nam
Chạm vào lịch sử tại Madame de Dalat
Người xưa không viết lịch sử để kể lại. Họ khắc lịch sử, để hậu thế có thể chạm vào.
Và khi đứng trước những mộc bản ấy tại Madame De Dalat, bạn không chỉ đang nhìn về quá khứ… mà đang đối diện với chính căn cốt của một dân tộc.
Đến đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng kho mộc bản khổng lồ, mà còn được trải nghiệm quy trình tạo ra một tấm mộc bản được tái hiện sinh động, đa chiều bằng hình thức vẽ tranh cát sử dụng công nghệ Hologram 3D Box, một cách tiếp cận di sản hoàn toàn mới mẻ, biến lịch sử thành điều sống động trước mắt.
Thông tin tham quan
- Địa chỉ: Số 2 đường Yết Kiêu, phường Cam Ly – Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng
- Giờ mở cửa: 9:00 – 21:00 hàng ngày
- Hotline: 032 609 5000
- Đặt vé: booking.madamededalat.vn